चितवन- “त्यो बिहान ८ः४४ मिनेट जाँदा फोनमा कुरा हुँदै थियो । उताबाट अचानक आवाज आयो ‘बाढी आयो… भागौँ, भागौँ !’ त्यसपछि एकाएक फोन काटियो”, काभ्रेपलाञ्चोक भुम्लुकी सङ्गीता रिजालले जिन्दगीभर नबिर्सने गरी गडेको त्यो पल सम्झँदै भन्नुभयो । भदौ १० गते रसुवागढीमा आएको विनाशकारी बाढीपछि उहाँका श्रीमान् राजकुमार रिजाल सम्पर्कविहीन हुनुहुन्छ ।

त्यस दिनदेखि सङ्गीताको दैनिकी बदलिएको छ । श्रीमान् जीवितै फर्कने सानो आशा बोकेर उहाँ काठमाडौँका टिचिङ, ट्रमा सेन्टर र वीर अस्पतालदेखि चितवनको भरतपुर अस्पतालसम्म भौँतारिइरहनुभएको छ । अस्पतालका ढोका र शवगृहहरूमा श्रीमान्को अनुहार खोज्दा पनि कुनै जानकारी नपाएको उहाँले बताउनुभयो । आज चितवन उद्योग परिसरमा भेटिनुभएकी सङ्गीताले मलिन अनुहार बनाउँदै भन्नुभयो, “चितवनका अस्पतालमा धेरै शवहरू ल्याइएका छन् भनेपछि यहाँसम्म आएका हौँ, तर चिन्न सक्ने अवस्था छैन ।”

यस्तै पीडा नुवाकोटकी मेनुका न्यौपानेको पनि छ । रसुवागढी क्षेत्रमा सवारी चलाउने उहाँका श्रीमान् प्रमोद भट्टराईसँगै भिनाजु र भान्जाहरू गरी एकै परिवारका सात जना सोही दिनदेखि सम्पर्कविहीन भएका छन् । एउटै ठाउँमा बस्ने र एउटै क्षेत्रमा काम गर्ने पूरै टोली एकाएक हराएपछि परिवारसँग कहिले भेट्ने हो भन्ने थाहा नभएका सन्नाटा छाएको छ ।

मेनुकाले भन्नुभयो, “काठमाडौँका सबै अस्पताल र एयरपोर्टसम्म पुग्यौँ, कतै केही खबर पाइएन । पोखरा र गोर्खातिर साथीहरू खोज्न जानुभएको छ, म भने काठमाडौँदेखि चितवनसम्म शवगृह हेर्दै हिँडिरहेकी छु ।” रसुवागढीको कठिन भूगोल र जङ्गलतिर अझै पनि मानिसहरू उद्धारको पर्खाइमा हुन सक्ने आशङ्का गर्दै उहाँहरूले खोजी कार्य विस्तार गरिदिन पीडितका परिवारले सरकारसँग आग्रह गर्नुभयो ।

भरतपुर महानगरपालिका–१० स्थित भरतपुर अस्पताल नजिकै रहेको चितवन उद्योग परिसर र नजिकैको चितवन औद्योगिक व्यवसाय विकास प्रतिष्ठानको भवन गत बुधबारदेखि पीडाको केन्द्रजस्तै बनेको छ । भोटेकोशी नदीमा आएको भीषण बाढीका कारण नदी तटीय क्षेत्रमा धेरै शवहरू भेटिएपछि स्थानीय प्रशासनलाई भरतपुर अस्पतालमा शव व्यवस्थापन गर्न कठिन भएको थियो ।

अस्पताल परिसरमा आफन्त गुमाएकाहरूको रोदन र सम्पर्कविहीन आफन्तसँग सम्पर्क हुने आश, आँखामा आँसुसँगै अन्तहीन पर्खाइमा परिवार छन् । एकातिर एकैपटक धेरै शवहरू सङ्कलन हुँदा राख्ने ठाउँकोसमेत अभाव भयो । अन्ततः प्रतिष्ठानको खाली भवनलाई अस्थायी शव व्यवस्थापन कक्ष बनाइयो । तर प्राविधिक कारणले सोचेजस्तो सहज भएन । बाढीबाट निकालिएका शवहरू गलेका हुनु, लगातार प्राविधिक समस्या आउनु र शीतभण्डारणको अभावले गर्दा दुर्गन्ध बाहिरसम्मै फैलन थालेको जिल्ला प्रशासन कार्यालयले जनाएको छ ।

भरतपुरका अस्पतालहरूमा जम्मा ३० वटा शव राख्ने क्षमता भए पनि हालसम्म २७२ वटा शव प्राप्त भइसकेका छन् । प्राप्त शवमध्ये १० वटा मात्रै आफन्तले जिम्मा लिएका प्रमुख जिल्ला अधिकारी गणेश अर्यालले जानकारी दिनुभयो । सम्भावित स्वास्थ्य सङ्क्रमण र स्वास्थ्य जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै स्थानीय प्रशासनले पहिचान हुन नसकेका शवहरूलाई देवघाटको जङ्गलमा लगेर वैज्ञानिक विधिअनुसार नम्बरिङ गरी सुरक्षित रूपमा माटोमा राख्न सुरु गरेको छ ।

प्रमुख जिल्ला अधिकारी अर्यालका अनुसार यो प्रक्रिया ‘अन्तिम संस्कार’ नभई पहिचान नहुन्जेलका लागि अपनाइएको ‘अस्थायी व्यवस्थापन’ मात्र हो । विपद्का कारण उत्पन्न जटिल परिस्थिति र सम्भावित महामारीको जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै अन्तरराष्ट्रिय मापदण्ड (आइसीआरसी) र सरकारी निर्देशिका अनुसार नै यो कदम चालिएको उहाँले स्पष्ट पार्नुभयो ।

चितवन प्रहरी प्रमुख एवं प्रहरी उपरीक्षक रामेश्वर पौडेलका अनुसार प्रत्येक शवको फोटो, ट्याग नम्बर र डिएनए नमूना सङ्कलन गरी शव सुरक्षित राख्ने उद्देश्यले व्यवस्थापन सुरु गरिएको हो । शनिबार मात्रै सिन्धुपाल्चोकका एक पीडित परिवारले देवघाटमा व्यवस्थापन गरिएको शव पहिचान गरेपछि सहमतिमा त्यहीँ अन्तिम संस्कार गर्न लागिएको प्रहरीले जनाएको छ ।

शवहरूलाई सुरक्षित रूपमा देवघाटको जङ्गलमा राख्न थालिएपछि अस्पताल परिसरको वातावरण केही सामान्य त बनेको छ, तर नदी किनारमा अझै शवहरू भेटिने र आफ्ना मान्छेको खोजीमा आफन्तहरू आउनेक्रम भने रोकिएको छैन ।

पहिचान केन्द्रमा देखाइएका डिस्प्लेका फोटो, भित्तामा टाँगिएका हुलिया, हुलिया पुस्तिका र शवगृहका दृश्यहरूले आफन्तको मुटु काँप्छ । काठमाडौँदेखि चितवनसम्म भौँतारिइरहेका सङ्गीता र मेनुका जस्ता कैयौँ पीडितहरू अझै पनि एउटै आशा र प्रार्थनामा टिकेका छन् ‘जसरी भए पनि हाम्रा मान्छेहरू सकुशल घर फर्किउन’ ।